I. NGÔN NGỮ THẦN THOẠI#
Lịch sử sáng tạo và thần thoại - khi hai khái niệm này được đặt cạnh nhau - từ lâu đã khơi dậy sự quan tâm của các học giả cũng như những người đọc đơn sơ khi tiếp cận mười một chương đầu của sách Sáng-thế ký: sự sáng tạo vũ trụ, Adam và Ê-va, trận lụt, và tháp Ba-bên. Chúng ta đang tiếp xúc với những bản văn mang tính thần thoại, hay đây là những ký ức về các câu chuyện thực sự đã diễn ra? Ở điểm này, có thể thấy rõ rằng câu hỏi này chưa chính xác.
Khi nói đến “thần thoại” không nhất thiết là đang nói về điều hư cấu hay sai sự thật. Thần thoại là một phương cách truyền đạt câu chuyện và khám phá những chân lý nền tảng cho sự tồn tại của chúng ta. Trong khi triết học và khoa học cố gắng giải thích hiện thực một cách lý trí, thì thần thoại kể lại hiện thực ấy và làm nổi bật khía cạnh kịch tính của nó. Vì vậy, không có gì ngạc nhiên khi Kinh Thánh sử dụng loại ngôn ngữ này để bày tỏ chân lý về thế giới và con người:
… thuật ngữ “thần thoại” không mặc định nội dung của tác phẩm đó là hoang đường, nhưng “thần thoại” là một cách diễn đạt cổ xưa về một nội dung sâu sắc hơn. Không khó để chúng ta khám phá nội dung ấy, nằm dưới lớp vỏ của câu chuyện cổ đại. Thật kỳ diệu khi xét đến những phẩm chất và sự cô đọng của những chân lý được chứa đựng trong đó.
Vì vậy, thần thoại là một “biểu tượng hành động” - một phương thức để nắm bắt ý nghĩa thâm sâu của lịch sử chúng ta theo lối khôn ngoan. Đó là lý do tại sao, để hiểu rõ hơn các bản văn từ Sáng-thế Ký chương 1 đến 11, chúng ta cần nhận thức được cách các tác giả đã sử dụng chính ngôn ngữ thần thoại - thứ ngôn ngữ mà các nền văn hóa gần gũi với Y-sơ-ra-ên thời đó đã dùng để diễn đạt niềm tin của họ về nguồn gốc của thế giới.
Bằng cách so sánh bản văn Kinh Thánh với các truyền thống của vùng Cận Đông cổ đại liên quan đến sự sáng tạo, chúng ta sẽ có thể thấy được sự khác biệt và nét độc đáo của tường thuật trong sách Sáng-thế ký. Trong số những thần thoại sáng tạo đến từ thế giới Cận Đông cổ đại, bài thơ của người Ba-by-lôn ca ngợi thần quốc gia Marduk là một trong những văn bản nổi bật nhất để so sánh với chương đầu tiên của sách Sáng-thế ký.
II. ENUMA ELISH LÀ GÌ?#
Bản văn Sáng-thế ký 1:1–2:4a đưa chúng ta đến với bài thơ sáng tạo vĩ đại. Các học giả đã ghi nhận rằng một trong những bản văn cổ đại mà người viết chương 1 của Sáng-thế ký có thể đã biết đến là bài thơ nổi tiếng của người Ba-by-lôn mang tên Enuma Elish, nghĩa là “khi ở trên cao”, lấy từ hai chữ đầu tiên mở đầu bài thơ. Đây là một bản văn được viết trên bảy tấm bảng, bằng ngôn ngữ Akkadian, gồm khoảng 900 dòng; văn bản này được phát hiện vào năm 1850 trong thư viện của vua Ashurbanipal nước A-sy-ri ở Ni-ni-ve, và có khả năng có niên đại từ thời vua Nebuchadnezzar I của Ba-by-lôn (khoảng năm 1100 TCN).
Hằng năm, vào ngày thứ tư của lễ hội năm mới, tại Ba-by-lôn, bài thơ này sẽ được đọc lại để tôn vinh thần Marduk, nhân dịp tưởng nhớ chiến thắng của ông trước nữ thần Tiamat và sự hình thành của thế giới. Vì thế, bài thơ này không phải là “Sáng-thế ký của vùng Mê-sô-pô-ta-mi” như một vài người tuyên bố, mà là một bài thơ ca ngợi thần Marduk.
Bài thơ mở đầu bằng cách mô tả vũ trụ nguyên thủy được hình thành từ nước ngọt (thần Apsu) và nước mặn (nữ thần Tiamat), và từ sự hòa trộn giữa hai yếu tố này, các vị thần được sinh ra:
“Khi trên cao chưa được đặt tên là trời,
dưới đất vững chãi chưa được gọi là đất,
Apsu đầu tiên, đấng sinh thành của họ,
Mummu và Tiamat, là mẹ của muôn loài,
nước của họ hòa lẫn nhau…” (I,1–15).
Sau đó, xung đột xảy ra giữa các thần: thần Ea giết Apsu - kẻ đã lên kế hoạch giết các thần trẻ; và Tiamat chuẩn bị trả thù, nhưng bị giết bởi thần Marduk - con trai của Ea. Từ đó Marduk trở thành thần tối cao trên hết các thần. Khi thân thể của Tiamat bị chia đôi, Marduk tạo dựng vũ trụ: dùng nửa thân trên của bà để tạo thành bầu trời, rồi đặt các vì sao vào đó - đặc biệt là mặt trăng với chu kỳ bảy ngày:
“…[Marduk] xẻ thân bà ra làm hai như một con sò; một nửa ông tách ra và dùng nó phủ lên trời. Ông căng da của bà ra và đặt lính canh trên đó.” (IV,137–139).
Marduk đặt lính canh để kiểm soát sự thoát ra của nước; và với phần thân dưới của Tiamat, đất được hình thành. Đây là một quan niệm - sự hỗn loạn tiền hiện hữu và vực sâu của các làn nước - rất phổ biến trong nhiều truyền thống cổ đại vùng Cận Đông, và không hề xa lạ với Kinh Thánh. Tuy nhiên, chúng ta lưu ý rằng dưới ánh sáng của bài thơ Ba-by-lôn này, thế giới được nhìn nhận như một thực thể thần thánh, và chưa thể gọi là “sự sáng tạo” theo nghĩa Thánh Kinh.
Trên tấm bảng thứ sáu, một phân đoạn quan trọng khác được thuật lại: việc tạo dựng con người từ máu của một vị thần phản loạn,
“… để loài người gánh lấy gánh nặng của các thần, để các thần được nghỉ ngơi.” (VI, 8–9)
“Khi họ trói ông [Kingu] lại và đưa ông đến trước mặt Ea, họ thi hành hình phạt và cắt lấy máu của ông. Từ máu ông, họ dựng nên loài người để phục vụ các thần và giải phóng các thần …” (VI, 31–34)
Con người, như vậy, được tạo dựng ra từ cái chết của một vị thần nổi loạn, là con cái của một thần gian ác nào đó, và được tạo ra để phục vụ các thần - làm nô lệ và đảm bảo sự tự do cho các thần. Như một dấu hiệu biết ơn, các thần dựng nên tháp đền Esagila để tôn vinh Marduk, và ban cho ông quyền cai trị trên nhân loại. Bài thơ khép lại bằng việc công bố danh xưng Marduk và lời mời gọi ngợi khen ông.
III. SO SÁNH VỚI BÀI THƠ TRONG SÁNG THẾ KÝ 1#
Ngay cả một cái nhìn thoáng qua - vốn cần được mở rộng đến nhiều bản văn khác về công cuộc sáng tạo từ nền văn hóa Mê-sô-pô-ta-mi cổ đại - cũng giúp chúng ta hiểu rằng tác giả của Sáng-thế ký chương 1 đã có trong tâm trí mình những hình ảnh đặc trưng của các nền văn hóa này. Nếu chúng ta xét rằng tại Ba-by-lôn, bài thơ Enuma Elish thực sự được xướng lên để tôn vinh thần địa phương Marduk, thì có thể dễ dàng hình dung được tác động của những bản văn như thế đối với cộng đồng người Do Thái bị lưu đày: có lẽ Marduk thực sự mạnh mẽ và quyền năng hơn YHWH, Đức Chúa Trời của dân Y-sơ-ra-ên!
Phần mở đầu của Enuma Elish được trích dẫn phía trên không khác nhiều so với khởi đầu câu chuyện trong Sáng-thế ký 2:4b–6; và cũng không khác biệt mấy so với bản văn ở Sáng-thế ký 1:1–2. Trong các câu này, vũ trụ khởi đầu được hình dung là một tình trạng hỗn loạn - một vực nước thẳm (tiếng Hê-bơ-rơ là tehôm) rất giống với nữ thần Tiamat.
Hành động đầu tiên của Đức Chúa Trời, sau khi tạo nên ánh sáng, là dựng nên tầng trời (Sáng-thế ký 1:6–7) như là yếu tố vật lý để phân cách đất và nước, cũng như Marduk tạo ra trời và đất từ hai phần của thân thể Tiamat. Thật thú vị khi lưu ý rằng, trong bối cảnh của Sáng-thế ký chương 1, sự phân cách nước bằng tầng trời được truyền thống tế lễ (P) tái diễn giải theo chiều hướng nghi lễ thờ phượng, như là nền tảng cho những sự phân cách trong nghi lễ của dân Y-sơ-ra-ên và bảo đảm cho sự trường tồn của công cuộc sáng tạo. Tương tự như bản văn của Mê-sô-pô-ta-mi, tầng trời trong Sáng-thế ký 1:14–18 được trang điểm bằng các ngôi sao. Sau đó, bản tường thuật sáng tạo thứ hai (Sáng-thế ký 2:7) gợi lại một tư tưởng đã từng được thấy trong các văn bản Mê-sô-pô-ta-mi khác: con người được tạo ra từ đất sét (Sáng-thế ký 2:7 nói là từ bụi đất).
Những người biên soạn những trang đầu tiên của sách Sáng-thế ký hẳn đã ghi nhớ những bài thơ cổ đại của vùng Cận Đông, nhưng những điểm khác biệt cũng rất rõ ràng.
Trước hết, trong khởi thủy của thế giới, không có dấu vết nào trong Sáng-thế ký 1 nói về việc hiệp nhất giữa hai thần nam và nữ như trong Enuma Elish.
Thêm vào đó, trong khi Sáng-thế Ký 1:1–2 có phần tương đồng với văn bản Ba-by-lôn khi mô tả trạng thái hỗn mang nguyên thủy mà Đức Chúa Trời đã sắp đặt lại và tổ chức, thì không hề có dấu vết của cuộc chiến giữa các thần trong tường thuật của Kinh Thánh - mặc dù trong một số đoạn khác của Kinh Thánh, ý tưởng này không hoàn toàn vắng bóng (xem ví dụ Thi-thiên 74:13–17; 89:10–11). Các quái vật biển trong Sáng-thế ký 1:21 và những vì sao trong Sáng-thế ký 1:14–18 đều chỉ là tạo vật của Đức Chúa Trời.
Do đó, trong khởi đầu của thế giới, chúng ta thấy được hành động hoàn toàn tự do của một Đức Chúa Trời duy nhất - Đấng không cần phải thắng trận nào với những thần khác. Đức Chúa Trời của dân Y-sơ-ra-ên là Đấng sáng tạo một mình, và thống trị trên hết các yếu tố vốn được các nền thần thoại Mê-sô-pô-ta-mi xem là thần linh.
Từ góc nhìn này, các tham chiếu đến Enuma Elish mang giá trị đối kháng, và trở thành phương tiện gieo niềm hy vọng cho người Y-sơ-ra-ên khi đối diện với một nền văn hóa tưởng như mạnh mẽ hơn.
IV. CON NGƯỜI, SỰ TỰ DO, VÀ LỊCH SỬ#
Trong phần mô tả Đức Chúa Trời tạo dựng con người (Sáng-thế ký 1:26–28), có một điểm khác biệt lớn khác trở nên rõ ràng: trong bản tường thuật của Mê-sô-pô-ta-mi, con người được hình thành từ một vị thần được tái sinh, và – theo truyền thống phổ biến trong nhiều thần thoại khác – con người được tạo ra để làm nô lệ phục vụ các thần. Một truyền thống khác của vùng Mê-sô-pô-ta-mi ghi rằng: “để khiến các thần cư ngụ trong nơi có thể làm vui lòng họ, ông [Marduk] tạo nên loài người” (Nghi lễ Rửa Miệng Tượng Thần). Ngược lại, Đức Chúa Trời của Y-sơ-ra-ên tạo dựng con người “theo hình ảnh Ngài” và đối thoại trực tiếp với loài người (Sáng-thế ký 1:28). Như vậy, con người là một hữu thể tự do trước mặt Đức Chúa Trời của mình; không hề có dấu vết của một vị thần phản loạn mà từ đó con người được sinh ra.
Ở tầng sâu hơn: việc so sánh với Enuma Elish và các bản văn về công cuộc sáng tạo khác trong thế giới Cận Đông cổ đại cho thấy rõ rằng Sáng-thế ký chương 1 muốn khẳng định rằng thế giới không phải là thần thánh, nhưng là một thực tại được tạo dựng; và rằng ngoài một Đức Chúa Trời duy nhất của Y-sơ-ra-ên, không có thực thể nào khác mà con người phải đối diện. Cuộc tranh luận thần học với bài thơ Ba-by-lôn tạo ra một khoảng không gian cho sự tự trị – có thể nói là một sự thế tục – nơi con người có thể thực thi sự tự do được ban cho mình.
Tuy nhiên, có lẽ sự khác biệt lớn nhất giữa Enuma Elish và bài thơ trong Sáng-thế ký chương 1 nằm ở cách hai bản văn hình dung về lịch sử: trong thần thoại Mê-sô-pô-ta-mi, lịch sử bắt đầu trước khi con người xuất hiện, với câu chuyện về những gì các thần đã làm. Những hành động đó để lại ảnh hưởng lên lịch sử nhân loại về sau, vốn sẽ mãi mãi mang dấu ấn của cuộc chiến nguyên thủy giữa các thần và chiến thắng của “đấng giải phóng” Marduk. Trái lại, trong bài thơ sáng tạo của Sáng-thế ký, lịch sử bắt đầu bằng một hành động sáng tạo của Đức Chúa Trời, một “khởi đầu” mà trước đó không có lịch sử nào khác. Sự tự do của con người không bị ràng buộc bởi tiền lệ nào, mà được Đức Chúa Trời thiết lập cách trực tiếp trong một thế giới mà điều ác không ngự trị; mọi sự được Ngài dựng nên đều “tốt đẹp và mỹ lệ” (tôb) từ tay Đấng Tạo Hóa.